Hamza GÜNDOĞDU, Deniz Demir
Tarihsel süreçte insanlığın her döneminde çeşitli inançlar bağlamında doğada bulunan bazı hayvan, bitki ya da ağaçlar, içlerinde barındırdıkları anlamlar (ya da insanların yükledikleri) dahilinde sembolleştirilmişlerdir. Bu sembollerden biri olan istiridye motifi, Çin kaynaklı olup tarihsel süreçte birçok medeniyet tarafından benimsenmiştir. Bu motif, Batı sanatında kendine yer bulduğu gibi Türk sanatında da (özellikle de mimari alanda) sevilerek uygulanan bir bezeme unsuru olmuştur. Tasarım itibariyle bir noktadan çıkarak ışınsal yivli, dalgalı yüzeyli bir biçim oluşturan istiridye motifi, mimarlık eserlerinin cephelerinde, kapılarda, mihrap ve kubbe geçişlerinde olduğu gibi çeşme mimarisinde de sıkça uygulanmıştır. Bu çalışma kapsamında ele alınan motifin neyi sembolize ettiği hususu, üzerinde durulması gereken bir konudur. Bununla birlikte istiridyenin içinde; doğurganlık, bereket, sonsuzluk, ikinci yaşam gibi anlamları barındırdığı da tespit edilmiştir. Araştırma kapsamında İstanbul’un Anadolu Yakası’nda; Üsküdar Kara Mustafa Paşa Çeşmesi (H.1088/1677), Üsküdar Gülnuş Emetullah Valide Sultan Çeşmesi (H. 1121/1709-1710), Üsküdar Ahmediye Külliyesi Çeşmesi (H. 1133-1134/1721), Üsküdar III. Ahmed Meydan Çeşmesi (H. 1141/1728), Beykoz Kethüda Çeşmesi (H. 1141/1728-1729), Kanlıca Ayşe Hanım Çeşmesi (H. 1141/1728-1729), Kartal Bahriye Nazırı Bozcaadalı Hasan Hüsnü Paşa Çeşmesi (H. 1313/1895), İçerenköy Kodayoğlu Mahmud Bey Çeşmesi (H. 1340/1341-1922) olmak üzere, istiridye motifinin görüldüğü sekiz çeşmeye yer verilmiştir. Burada incelenen çeşmeler, 17.-20 yüzyıl aralığındaki yaklaşık üç yüz yıllık zaman aralığına tekabül etmektedir. Bu örnekler, Batılılaşma döneminde İstanbul çeşme mimarisinde istiridye motifinin yaygınlaştığını göstermektedir.