Şebnem Parladır
Bu çalışma, Osmanlı İzmir’inde varlığı bilinen ancak konumu ve işlevi konusunda literatürde belirsizlikler bulunan Geçit Kale’yi yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Fiziksel kalıntıları günümüze ulaşmayan bu yapı hakkında temel bilgi kaynağı, Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sinde yer alan anlatıdır. Bununla birlikte, Geçit Kale’nin yeri ve tarihsel sürekliliğine ilişkin farklı yorumlar, çoğu zaman varsayımlara dayalı olarak geliştirilmiş ve Avrupalı seyyahların eserleri, harita ve arşiv belgeleriyle yeterince sınanmamıştır. Makalede, Evliya Çelebi’nin güzergâh ve mekânsal betimlemeleri, 17., 18., 19. ve 20. yüzyıllara ait İzmir Körfezi haritaları ile 1903 ve 1914 tarihli Osmanlı arşiv belgeleri birlikte değerlendirilerek, Geçit Kale’nin Pelikan Burnu üzerinde, İzmir Körfezi’nin daralan giriş hattında konumlandığı ve adlandırmanın aksine klasik anlamda bir kale yapısından çok aslında bir kule olduğu ortaya konulmaktadır. 17. yüzyıl coğrafyacısı Laurent Antoine Volaire’e atfedilen İzmir Körfezi haritası, Geçit Kale’yi şematik de olsa doğrudan tasvir eden ve bu yönüyle mimari formu, konumu ve işlevi üzerine değerlendirme yapmaya olanak tanıyan tek erken modern kartografik kaynaktır. Haritalarda Geçit Kale’nin “Fort de Cordille” ve bulunduğu noktanın “Pelikan Burnu” olarak işaretlendiği konumun, Sancak Kale ile karşılıklı bir denetim hattı oluşturduğu görülür. Ayrıca kalenin, Menemen ve Çamaltı tuzlalarıyla bağlantılı olarak yalnızca askerî değil, ekonomik ve idari bir kontrol noktası işlevi üstlendiği gösterilmektedir. Çalışma, Geçit Kale’yi İzmir Körfezi’nin savunma, ticaret ve üretim ağları içinde bütüncül bir çerçevede ele alarak, kentin tarihsel coğrafyasına dair yeni bir okuma önermektedir.