Ender Özbay
Bu makalede, İzmir Körfezi etrafındaki Güzelbahçe-Yaka, Uzundere, Doğançay ve Naldöken yerleşimlerinin eski mezarlıklarında rastlanan giyim-kuşam-silah-takı tasvirli erkek mezar taşlarıyla ilgili tanıtım, tartışma ve değerlendirme sunulmaktadır. 1876-1923 arasına tarihli yirmi iki mezar taşının yüzeylerinde, Anadolu Türk-İslam mezar taşı geleneğinin yaygın bezeme anlayışından farklı kompozisyon ve motif repertuarı olarak cepken/camadan, geniş kuşak, hançer, tabanca, ok, el, tılsım, muskalık, heybe, telek gibi unsurlar tespit edilmiştir. Bezeme programının etnografik-dinî-tarihî-sosyolojik kaynakları, bu mezar taşlarının Tahtacılar’a ait oldukları göz önünde tutularak değerlendirilmektedir. Tahtacılar’ın ise Alevi-Bektaşi inanç sistemi içinde itikadî ve kültürel özgüllükleriyle bilinen ve çoğu zaman eski Orta Asya Türk geleneklerinin taşıyıcıları olduklarına dikkat çekilen bir topluluk olması önem taşımaktadır. İtikad ve kültürün uzak geçmişine atıfta bulunan sembolik bazı unsurlar olmakla birlikte, ele alınan giyim-kuşam kompozisyonlarının daha çok efe/zeybek kılık-kıyafetiyle ilişkili olduğu anlaşılmaktadır. Bu taşlarda, soyutlaşmış insan biçimine, “heykel fikri”ne yöneliş olduğu; motiflerin konum ve kompozisyonlarının, taşın genelinde insan biçimini çağrıştıran heykelsi bir tasarımı destekleyen sanatsal bir anlayışa dayandığı anlaşılmaktadır. Bunun, Tahtacı-Alevi inancı ve dünya görüşünün engel oluşturmayan yaklaşım ve söylemleri sayesinde mümkün olduğu; 19. yy. sonu İzmir sanat ortamının da rol oynadığı yaratım sürecinde, tasvir/heykel konusunda daha tutucu toplulukların mezar taşlarından farklı bir repertuarın sentez niteliğinde ortaya çıktığı düşünülmektedir.