Fatih Ocak
Bu çalışma, Türkiye’nin Samsun iline bağlı Vezirköprü ve Havza ilçeleri sınırlarında yer alan Akçay Havzası’nda morfometrik analizlerden yararlanarak Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) aracılığıyla taşkın potansiyelini değerlendirmektedir. Engebeli topografyası, yüksek yağış miktarı ve geçmişte meydana gelen taşkınlar göz önünde bulundurularak Akçay Havzası’nda bulunan 22 alt havzanın geometrik özelliklerine bağlı olarak taşkın üretme potansiyelindeki mekânsal farklılıklar analiz edilmiştir. Çalışma kapsamında öncelikle 10 m çözünürlüklü Sayısal Yükseklik Modelinden (SYM/DEM) alt havzalara ait çizgisel, alansal ve rölyef morfometriyi temsil eden toplam 16 morfometrik parametre oranı hesaplanmıştır. Daha sonra bu parametreler drenaj özellikleri ile yüzey dinamiklerini nicel olarak değerlendirmek amacıyla Bileşke Faktör (Compound Factor-CF) yöntemi kullanılarak 1 (en düşük etki) ile 22 (en yüksek etki) arasında puanlanmıştır. Elde edilen toplam puanların kümülatif ortalamaları hesaplanarak alt havzalar taşkın potansiyelindeki seviyelerine göre düşük, orta ve yüksek olarak sınıflandırılmıştır. Sonuçlar 14 numaralı alt havzanın (AH-14) dik eğimleri, yüksek drenaj yoğunluğu ve kısa akış süresi nedeniyle en yüksek, 10 numaralı alt havzanın (AH-10) düşük eğim oranı ve daha uzun akış süresi ile en düşük taşkın potansiyeli sergilediğini göstermiştir. Geçiş morfometrik özellikler gösteren 8-9 numaralı alt havza (AH-8/9) ise taşkın potansiyelinin orta düzeyde olduğu alanlar olarak belirlenmiştir. Bu bulgular, morfometrik özelliklerdeki farklılıkların havza genelinde taşkın potansiyelinin mekânsal dağılımını doğrudan kontrol ettiğini göstermektedir. Bu çalışma CBS destekli morfometrik analizlerin, özellikle ayrıntılı hidrolojik verilerin bulunmadığı havzalarda taşkın potansiyeli yüksek alanların belirlenmesinde etkili, düşük maliyetli ve verimli bir yöntem olduğunu göstermektedir. Elde edilen sonuçların Akçay Havzası ve benzer hidrolojik özelliklere sahip drenaj havzalarında sürdürülebilir havza yönetimi, planlama çalışmaları ve taşkın riski azaltma stratejilerine katkı sağlayacağı öngörülmektedir.