Hacer Başari, Mustafa Almavas
Bu çalışmada çağdaş Arap edebiyatında İslâmî edebiyat geleneğinin öne çıkan isimlerinden Necîb el-Kîlânî’nin (1931-1995) hayatı ve edebî kişiliği kısaca ele alınmış, ardından Leyl ve Ḳuḍbân (Gece ve Demir Parmaklıklar) adlı romanı üslûp ve içerik açısından incelenmiştir. Çalışmanın temel amacı, söz konusu romanı biçim ve içerik açısından değerlendirerek eserin modern Arap edebiyatındaki yerini ve taşıdığı anlamı ortaya koymaktır. Edebiyatı salt estetik bir uğraş olarak görmeyen el-Kîlânî için yazmak aynı zamanda topluma ve ahlâka karşı üstlenilmiş bir sorumluluktur. Bu bağlamda Leyl ve Ḳuḍbân romanında adalet, zulme karşı duruş, insan onurunun korunması, vicdan ve özgürlük arayışı gibi temalar öne çıkmaktadır. Çalışmada roman, doğrudan dinî söylemlerden çok ahlâkî değerler, haksızlığa karşı eleştirel tavır ve karakterlerin yaşadığı vicdanî çatışmalar üzerinden ele alınmaktadır. Bu yaklaşım, yazarın eserlerinde hem içerikte hem de karakterlerin kuruluşunda ve çatışmaların ele alınışında açıkça hissedilmektedir. Özellikle Leyl ve Ḳuḍbân, XX. yüzyılın ikinci yarısında Mısır’daki baskıcı hapishane düzenini merkeze alırken bireysel acıları toplumsal eleştiriyle bir araya getirerek hem vicdanî hem de siyasal bir sorgulama alanı oluşturmaktadır. Romanda karakterlerin içsel çatışmaları, otoriter düzenin birey üzerindeki tahribatı, aile içi iktidar mücadeleleri ve toplumsal normların baskısıyla birlikte ele alınmıştır. Leyl ve Ḳuḍbân, özgürlük arayışı, direniş ve insanî değerler gibi evrensel temaları işlerken yalnızca döneminin siyasal atmosferini yansıtmakla kalmamış, insanın her çağda karşılaştığı temel meseleleri de tartışmaya açmıştır. Sonuç olarak Leyl ve Ḳuḍbân, bireysel dram ile toplumsal eleştiriyi bir arada sunan yapısıyla modern Arap edebiyatında dikkat çeken bir roman olarak öne çıkmış olup Necîb el-Kîlânî’nin sade ve akıcı dili, metne hem derinlik hem de düşünsel bir ağırlık kazandırmıştır. Bu yönüyle roman, birey ile toplum arasındaki gerilimi etkili bir biçimde ele alan kalıcı bir eser olarak değerlendirilmektedir.