Ercan Petek
Bu çalışma; Türkçenin tarihî lehçeleri ile çağdaş Kazak ve Türkiye Türkçelerindeki “kulak” unsuruyla kurulan deyim ve atasözlerini karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, kulak organ adının somatik deyimleşme sürecindeki tarihsel sürekliliğini, anlamsal genişlemelerini ve kültürel işlevlerini ortaya koymaktır. Çalışmada Köktürk, Eski Uygur, Karahanlı, Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçesi metinlerinden elde edilen veriler ile Kazak Türkçesi ve Türkiye Türkçesindeki deyim ve atasözleri karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Nitel araştırma yöntemine dayanan bu çalışmada veriler betimleyici ve karşılaştırmalı analiz teknikleriyle değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular; “kulak” unsurunun yalnızca bir duyma organı olarak değil aynı zamanda dikkat, algı, öğrenme, haber alma, itaat, unutma, rahatsızlık, sevinç ve toplumsal iletişim gibi çok boyutlu anlam alanlarını taşıyan güçlü bir metaforik yapı oluşturduğunu göstermektedir. Tarihî metinlerde “kulak” unsurunun işitme, söze yönelme, öğüt, bilgi, yönetim aklı, dikkat, gizli haber, sözün muhafazası gibi anlamlarıyla kullanıldığı, çağdaş lehçelerde ise bu anlamların genişleyerek deyimleştiği tespit edilmiştir. Kazak Türkçesi ve Türkiye Türkçesi arasında yapılan karşılaştırma, birçok deyimin birebir örtüştüğünü, bazı durumlarda ise farklı biçimlerin kullanıldığını göstermiş ve bu durumu ortaya koymuştur. Sonuç olarak “kulak” unsuru, Türk dillerinde hem tarihsel sürekliliği hem de kültürel çeşitliliği yansıtan temel somatik metaforlardan biri olarak değerlendirilmiştir.