Bir Üstdil Çalışması: Türkçe’de Müzik Terimlerinin Anlamsal Biçimlenişi

Belli bir alana has uzmanlığı karakterize eden dilsel unsurlardan biri de içerdiği alan terimleri ile dikkat çeken “üstdil”dir. Üstdili oluşturan terimlerin biçimlenişi incelendiğinde, bunların günlük dilde yaygın, basit ve kolay anlaşılabilir dilsel ifadelerden elde edildiği görülür. Zihinsel araçlar olan kavramsal metafor ve imge şemalarının bu işlemde etkinliği bulunmaktadır. Sözlüklerde “yan anlam” olarak verilen “terimsel anlam”, çoğunlukla ilk sırada verilen “temel anlam” ile bağıntılıdır ancak yine de belli düzeyde bir anlamsal dönüşüme uğramıştır. Esasen birer müzik terimi olmayan ince veya kalın sözcüklerinin Türkçe müzik üstdilinde birer müzik terimi olarak kullanılması (ince ses, kalın nota gibi) bunun iyi bir örneğidir. Nitel araştırma desenine sahip bu çalışmanın amacı, Türkçe müzik üstdilinde sıklıkla kullanılan kimi terimlerin anlamsal analizini yapmak ve kavramsal metafor ve imge şemalarının söz konusu terimlerin oluşumundaki rollerini betimlemektir. Bu maksatla, müzikteki “perde/frekans”, “sesin hareketi”, “tını” ve “aralık” terimlerinin/kavramlarının Batı Müziği teorisi ve Türk Müziği nazariyatı kaynaklarında ele alınış biçimleri incelenmiş ve bahsi geçen kavramların anlatımına dair üstdil örnekleri arasından bir seçki yapılarak bu örnekler analiz edilmiştir. Bulgular gerek Batı Müziği teorisi gerekse Türk Müziği nazariyatında yaygın biçimde kullanılan Türkçe müzik üstdilinin büyük oranda metafor ve imge şemaları üzerinden anlamsal olarak şekillenmiş kavramlardan oluştuğunu göstermiştir. Örneğin “perde/frekans” başlığı altında karşılaşılan ince/kalın, tiz/pes, aşağı/yukarı gibi terimlerde diklik ve kalınlık imge şemaları etkindir. Özellikle sesin hareketine yönelik terimlerin Türk Müziği nazariyatında makamların seyir özelliklerinin aktarımında kullanıldığı ve bunda “kaynak-yol-hedef” imge şemasının etkin olduğu dikkat çekmiştir. İki ses arasındaki “perde/frekans” farkının fiziksel mesafe cinsinden ifadesi olan aralık kavramının bizzat kendisi metaforik bir kavramdır. “Tını” başlığı altında incelenen parlak, renkli, tatlı, keskin gibi terimlerin esasen müzik ve ses dışındaki anlamsal alanlara ait niteleyici ifadeler olduğu görülmüştür.