Bingöl Yöresi “Deyîr” ve “Klam”ları Odağında Şiirden Müziğe Ölüm ve Yas Teması

Sözlü şiir geleneği, kadim zamanlardan beri söz ve ezginin uyumuyla, yazılı kültür öncesinde ortaya çıkarak var olur. Bingöl yöresinde bu gelenek, “deyîrbazlık” ve “dengbêjlik” çatısı altında gelişip adına “deyîrbaz” veya “dengbêj” denen temsilcilerle geçmişten günümüze varlığını sürdürür. Şiir ve müziğin uyumuyla, çoğunlukla anonim ve yanı sıra bireysel üretim sonucu Kürtçe (Zazaca ve Kurmancca) olarak ortaya konan “deyîr” ve “klam”lar bu temsilin somut örnekleri olarak belirir. Bu örnekler aracılığıyla toplumun bilgi, birikim, deneyim ve değerleri kuşaktan kuşağa aktarılırken aşk, ayrılık, gurbet, doğa, yurt sevgisi gibi ölüm teması da sıkça işlenir. Bu bağlamda Rençber Ezîz başta olmak üzere Veli Korkankorkmaz, Mehmet Yurtsever gibi deyîrbaz/ozanlardan alınan ve “deyîr” olarak bilinen ezgilerle, anonim nitelikteki “şiware” yani ağıt örnekleri ölüm temasının deyîrbazlık geleneğindeki yansıması olarak dikkat çeker. Öte yandan Ehmedê Bertî, Hacı Ağa Çelik, Abdurrahim Kolak ve Dengbêj Zozan gibi ustalardan alınan ve manzum hikâye olarak bilinen “klam” örnekleri ise dengbêjlik geleneğinin ölüm algısı ürünleri olarak önem arz eder. Bu iki geleneğe ait ürünlerde ölüm teması; eceliyle ölme, öldürülme, yas, keder, isyan, intikam, kabulleniş, isyan gibi kavramlarla ilintili olarak ses-söz-ezgi uyumuyla değerlendirilir. Hülasa, yalın ve akıcı bir dille, güçlü tasvirler ve gerçekçi diyaloglarla oluşturulan “deyîr” ve “klam”lar, dil ve kültür açısından olduğu kadar tematik olarak da zengin bir içeriğe sahip olup Bingöl yöresinde ölüm mefhumunun algılanma biçimi ve kültürel bellekteki mahiyeti konusunda önemli bilgiler ihtiva eder.