M. Öcal OĞUZ
Sosyal ve beşerî bilimlerde ve özellikle antropolojide kendine önemli bir yer bulan işlev kuramı, halk bilimi alanına da uygulanmıştır. Halk bilimine “sözlü sanat” diyen ve bir anlamda “halk edebiyatı” olarak sınırlayan ve antropolojinin bir alt dalı olarak gören antropologlar, folklorun sınırlı sayıda işlevi olduğunu savunmuşlardır. W. Bascom’un “Folklorun Dört İşlevi” makalesi ile başlayan süreçte, E. Oring ve İ. Başgöz’un makaleleri de bu açıdan ele alınabilir. Bir anlamda folkloru teknolojik gelişmeler nedeniyle geleceğe aktarılması mümkün olmayan, geçmişin yaşamaya devam eden ve unutulmaya direnen kalıntısı olarak gören bu bakış açısı, folklorun yeni kentte de var olmaya ve üretmeye devam etmesinin görülmesiyle değişmeye başlamıştır. Folklor, öncelikle toplumcu gerçekçilik kuramı ve “sınıf folkloru” yaklaşımıyla kente taşınmış, özellikle İkinci Dünya Savaşı öncesindeki ve sonrasındaki ağır ekonomik buhranlarda “uygulamalı halk bilimi” ile kentli halkın sorunlarının çözümünde başvurulan önemli bir kalkınma aracına dönüşmüştür. Hızlı sanayileşme ve göçlerle büyüyen ve eski homojen yapısını kaybeden kentlerde “kent folkloru” ve “grup folkloru” adı altında yeni folklorik üretimlerin, yeni toplanma biçimlerinin ve bir anlamda yeni toplulukların tanımlanmasında başvurulan folklorun, sınırlı sayıda işlevinin olduğu görüşü, doğal olarak geçerliliğini yitirmeye başlamıştır. Bu yaklaşımların ardından Birleşmiş Milletlerin Sürdürülebilir Kalkınma programları ve 2015 yılında kabul edilen Sürdürülebilir Kalkınma 2030 Amaçları, UNESCO’nun kültürlerin korunmasına yönelik normatif enstrümanları ve ilki 1982 yılında yapılan dört MONDIACULT Konferansı, uluslararası toplumu “kültür sürdürülebilir kalkınmanın lokomotifidir” fikrinde buluşturmuştur. Bu süreçte “kültürler arası yakınlaşma”, “sürdürülebilir barış”, “diplomaside yumuşak güç” gibi kavramlar kültürün ve daha çok “somut olmayan kültürel miras” başlığı altında folklorun yeni işlevleri arasına girmiştir. UNESCO’nun 1989 Tavsiye Kararı ile başlayan ve 2003 yılında kabul edilen Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi ile devam eden süreç ise bir anlamda “folklor, sürdürülebilir kalkınmanın lokomotifidir” görüşünü ortaya çıkarmış ve desteklemiştir. Bu makale, Birleşmiş Milletler ve UNESCO’da yapılan bu çalışmalara atıfla, folklorun işlevlerini sınırlayan bakış açılarına “ironik” bir göndermeyle “altıncı işlev” başlığı altında çocukların, gençlerin ve gelecek kuşakların “sözlü kültür” veya “muhakemeli kültür” ortamlarında yetişmelerinin önemini folklor alanından seçtiği örneklerle göstermeye çalışmaktadır. Son dönemlerde dünyada ve Türkiye’de konuyla ilgili yapılan çalışmalar, çocuk eğitiminde ve yetiştirilmesinde folklorun türlü form, biçim ve türlerinin onların ruh ve beden sağlığının korunması açısından ne derece önemli olduğunu vurgulamaktadır. Örneğin bu konuda yapılan araştırmalar, ailelerin haftada üç-beş kez çocuklarıyla birlikte yemek yiyip sohbet etmelerinin bile onları ne denli zararlı alışkanlıklardan alıkoyduğunu savunmaktadır. Makale özü itibarıyla çocukların aile içinde, akranları arasında ve sosyal çevrelerinde yalnızlık duygusu yaşamadan, depresyon, obezite gibi ruhsal ve bedensel hastalıklara düşmeden, zararlı alışkanlıklar edinmeden ve suça karışmadan yetişmelerinde folklorun yerini vurgulamakta ve aksi durumlarda ortaya çıkacak maddi ve manevi kayıpları “sürdürülebilir kalkınma” üzerinden göstermektedir.