Adem ÇAKIR, Oğuzhan Orhan
Kısas, kasten öldürme halinde failin maktule karşılık öldürülmesini; kasten işlenen müessir fiillerde ise mağdurda meydana gelen bedensel zararın benzeriyle failin cezalandırılmasını ifade eden bir yaptırımdır ve adalet ilkesinin dengeli bir tezahürü olarak kabul edilir. Kısas velayeti, kısasın uygulanmasını talep etme yetkisi olup, bu yetkiye sahip olanlar fıkıh literatüründe veliyyü’l-kısas ve benzeri terimlerle anılmaktadır. Hanefî mezhebine göre bu yetki esasen maktulün vârislerine tanınmış; bu bağlamda vârislere kısas talebi, af veya kâtilin de rızasıyla bir bedel karşılığında sulh seçenekleri tanınmıştır. Maktulün kısas davasını yürütecek bir vârisinin bulunmaması halinde ise kısas velayeti, “Sultan, velisi olmayanın velisidir.” hadisi gereğince devlet başkanına intikal eder. Bu durumda devlet başkanı, velisi olmayan maktul adına kısas veya kâtilin rızasıyla tam diyet talebinde bulunabilir; ancak diyetten daha düşük bir bedel üzerinde sulh ya da bedelsiz af kamu yararına aykırı görüldüğünden geçerli kabul edilmez. Osmanlı Devleti’nde klasik dönemde bu fıkhî esaslar aynen uygulanmıştır. Tanzimat sonrası yürürlüğe giren 1840 ve 1851 Ceza Kanunları döneminde cinayet davalarında şer’î yargılamaya öncelik tanınmış; varisi olmayan maktule ilişkin dosyalarda fetvahane, padişahın kısas veya tam diyet talep yetkisini belirtmek suretiyle ilamı Meclis-i Vâlâya havale etmiştir. Meclis-i Vâlâ kanuni cezayı belirledikten sonra dosyayı padişaha sunmuş; nihai yaptırıma padişah karar vermiştir. 1858 Ceza Kanunu ile şer’î ve nizami yargılama yolları kısmen ayrılmış, her iki yargı kolu kendi usulüne göre karar vermiş; ancak nihai yaptırımın tayini yine padişaha bırakılmıştır. Bu uygulamanın devletin son dönemine kadar sürdüğü görülmektedir. İşbu makalede, devletin kısas velâyeti, nazarî esasları ve Osmanlı tatbikatı çerçevesinde ele alınmıştır.