Terane Heşimova
Makale, XIX. yüzyılda Kazak yazılı edebiyatının ortaya çıkışını tarihî ve edebî bağlamı içinde ele almakta; modern Kazak edebiyatının kurucusu olan Abay Kunanbayev’in aydınlanmacı, fikrî ve kültürel mirasını çok boyutlu bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Kazak toplumunun sözlü kültür geleneğinden yazılı edebiyata geçiş süreci, Abay Kunanbayev gibi öncü şahsiyetin entelektüel faaliyetleri çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bu bağlamda Abay Kunanbayev, yalnızca bir şair olarak değil; filozof, aydınlanmacı mütefekkir ve toplumsal önder kimliğiyle ele alınmıştır. Çalışma, Abay’ın eserlerinde ilim, eğitim, ahlâk, adalet ve insanî değerler ekseninde şekillenen düşünce sistemini analiz etmekte; özellikle “Tolıq Adam” öğretisini merkeze alarak onun birey ve toplum anlayışını ortaya koymaktadır. Akıl, kalp ve irade birlikteliğine dayanan bu öğretinin Kazak toplumunun modernleşme sürecine düşünsel bir zemin hazırladığı vurgulanmaktadır. Çalışmada ayrıca Abay Kunanbayev’in klasik Doğu edebiyatı (Nizami Gencevî, Fuzûlî, Ali Şir Nevaî, Firdevsî) ve Batı edebiyatı (Puşkin, Goethe, Lermontov, Byron) ile kurduğu entelektüel ilişkiler karşılaştırmalı bir perspektifle ele alınmıştır.Makalenin son bölümünde Abay Kunanbayev’in Türkiye, Azerbaycan, Türk dünyası ve dünya edebiyatı bağlamındaki yeri değerlendirilmiş; eserlerinin farklı dillere çevrilmesi ve uluslararası akademik çevrelerde incelenmesi, onun kültürel mirasının küresel düzeydeki etkisini ortaya koymuştur. Sonuç olarak Abay Kunanbayev’in fikrî ve edebî mirasının, yalnızca Kazak halkı için değil, bütün Türk dünyası ve insanlık için evrensel değerler taşıyan kalıcı bir kültürel miras olduğu sonucuna varılmıştır.