Mehmet CANDAN
Arap edebiyatında “meclis” geleneği, İslam öncesi dönemden itibaren şekillenerek gelişim göstermiş ve Emevîler devrinde bilhassa saraylarda edebî eleştirinin en önemli merkezlerinden birine dönüşmüştür. Bu çalışmada, Emevî halifesi Abdülmelik b. Mervân’ın himayesinde gerçekleşen şiir meclisleri ve onun bu meclislerde şairlerle yaptığı diyaloglar ekseninde ortaya koyduğu tenkit anlayışı incelenmektedir. Abdülmelik b. Mervân, yalnızca bir halife olarak değil, aynı zamanda derin bir edebî birikime ve Arap dilinin inceliklerine vâkıf bir münekkit olarak öne çıkmıştır. Makalede, halifenin meclisine katılan şairlerin sunduğu medih, gazel ve fahr gibi şiirlere muktezâ-yı hâl, kafiye uyumu, lafız tercihi ve tasvir estetiği gibi çeşitli başlıklarda yönelttiği eleştiriler detaylıca tahlil edilmektedir. Bu bağlamda, onun övgüde fiziksel tasvirler yerine cesaret ve ahlaki erdemleri öncelediği, gazelde müstehcenlikten uzak durarak fıtrata uygunluğu savunduğu, şiirde anlam-bağlam uyumuna dikkat ettiği ve lafız kusurlarını tespit ettiği görülmektedir. Abdülmelik’in bu meclislerde bizzat uyguladığı eleştirel yaklaşım, sonraki asırlarda dilciler ve eleştirmenler tarafından sistematik bir kuramsal yapı kazanan Arap edebiyatındaki şiir tenkidi kurallarının erken dönemdeki somut pratik uygulamalarını yansıtmaktadır.